Βλαστοκύτταρα και χρήσεις

 

Τα βλαστοκύτταρα χρησιμοποιούνται στην Ιατρική από τις αρχές του 1990 αρχικά για τη θεραπεία κακοήθων ασθενειών και από τις αρχές του 2000 σε κλινικές μελέτες στη θεραπεία των αυτοάνοσων και εκφυλιστικών ασθενειών. Με την αρχή του 21ου αιώνα δύο βραβεία Νόμπελ δόθηκαν σε επιστήμονες που οι έρευνές τους αφορούν τα βλαστοκύτταρα.

Τα βλαστικά κύτταρα είναι αρχέγονα κύτταρα τα οποία αποτελούν πρόδρομες μορφές όλων των κυττάρων του ανθρωπίνου σώματος. Πηγές βλαστοκυτάρων αποτελεί το ομφαλοπλακουντιακό αίμα, ο πολφός των νεογιλών δοντιών, ο μυελός των οστών και το λίπος. Τα βλαστοκύτταρα που απομονώνονται από το ομφαλοπλακουντιακό αίμα κάτω από κατάλληλες συνθήκες σήμερα μπορούν να μετατραπούν σε κύτταρα καρδιακά, μυϊκά, ηπατικά, αιμοποιητικά, πνευμονιοκύτταρα τύπου ΙΙ, νευρικά, οστεοκύτταρα, χονδροκύτταρα, λιποκύτταρα και κύτταρα νησιδίων του παγκρέατος.
Οι πηγές βλαστοκυττάρων που αναφέρονται παρακάτω περιέχουν βλαστοκύτταρα του τύπου του ενήλικα τα οποία χρησιμοποιούνται ευρέως σε θεραπευτικές εφαρμογές. Μετά από 30.000 καταγεγραμμένες θεραπευτικές εφαρμογές θεωρούνται ασφαλή. Στη σύγχρονη θεραπευτική δεν χρησιμοποιούνται τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, τα οποία απομονώνονται από τις βλαστοκύστεις των εξωσωματικών γονιμοποιήσεων, διότι οδηγούν στη δημιουργία όγκων όχι υποχρεωτικά κακοήθων και δεν θα πρέπει να συγχέονται με τα βλαστοκύτταρα των ανωτέρω αναφερομένων πηγών. Τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα χρησιμοποιούνται δια νόμου και αυστηρά μόνο για έρευνα στα Πανεπιστήμια.

Είδη βλαστοκυττάρων

Α. Βλαστοκύτταρα από το ομφαλοπλακουντιακό αίμα
Μετά τον τοκετό, ο γιατρός κόβει τον ομφάλιο λώρο και με παρακέντηση στη φλέβα του, συλλέγει το ομφαλικό αίμα.

Β. Βλαστοκύτταρα από τον ιστό του ομφαλίου λώρου (ουσία του Wharton)Τα τελευταία χρόνια ανακαλύφθηκε ότι και ο ομφάλιος λώρος (ουσία του Wharton – Βαρθώνιος γέλη) περιέχει βλαστοκύτταρα, τα οποία μπορεί να μετατραπούν σε άλλα κύτταρα του οργανισμού. Βρίσκονται στον ιστό που περιβάλλει τα αγγεία του ομφαλίου λώρου και συλλέγονται στο
εργαστήριο μετά την προσεκτική απομάκρυνση των αγγείων. Τα βλαστοκύτταρα αυτά ανήκουν στην κατηγορία των μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων και είναι διαφορετικά από αυτά που απομονώνονται από το αίμα του ομφαλίου λώρου που κυκλοφορεί στα αγγεία του. Αντίθετα με ότι συμβαίνει με τα βλαστοκύτταρα που συλλέγονται από το αίμα του ομφαλίου λώρου, τα μεσεγχυματικά βλαστοκύτταρα δεν μπορούν από μόνα τους να χρησιμοποιηθούν ως αιμοποιητικά μοσχεύματα (θεραπεία ασθενειών του αιμοποιητικού συστήματος). Έχει αποδειχθεί ότι τα βλαστοκύτταρα αυτά όταν χορηγούνται συγχρόνως με αιμοποιητικά μοσχεύματα σε αλλογενείς μεταμοσχεύσεις, ελαττώνουν τα ποσοστά της απόρριψης τους ακόμα και σε μη απόλυτα ιστοσυμβατούς ασθενείς και για το λόγο αυτό αυξάνεται η χρησιμότητά τους μέσα στην οικογένεια. Σε κάθε περίπτωση η ταυτόχρονη χορήγηση αιμοποιητικών και μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων αποκαθιστά άμεσα και πιο αποτελεσματικά τον μυελό των οστών μετά τη μεταμόσχευση και επίσης έχει αποδειχτεί ότι συντομεύει τον χρόνο νοσηλείας των ασθενών στη μονάδα εντατικής θεραπείας.
Γ. Βλαστοκύτταρα από τον πολφό των δοντιών
Μια δεύτερη ευκαιρία έχουν τα παιδιά από την ηλικία των 6 ετών με τη συλλογή μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων από τα νεογιλά δόντια, όταν αρχίζει η φυσιολογική αντικατάστασή τους από τα μόνιμα δόντια. Εκτός των νεογιλών δοντιών βλαστοκύτταρα περιέχουν και οι φρονιμίτες, αλλά και δόντια που εξάγονται για ορθοδοντικούς λόγους.
Η παρουσία των κυττάρων αυτών έγινε γνωστή το 2003 και από τότε εντατικές μελέτες αναφέρονται στις δυνατότητες χρήσης των κυττάρων αυτών σε θεραπευτικές εφαρμογές ανάλογες με αυτές των μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων του ομφαλίου λώρου.
Δ. Βλαστοκύτταρα από το λίπος
Η ποσότητα μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων που λαμβάνεται ανά κυβικό εκατοστό είναι χίλιες φορές μεγαλύτερη από αυτή που λαμβάνεται από το μυελό των οστών. Η πληθώρα των βλαστοκυττάρων αυτών τα κάνει κατάλληλα για άμεση χρήση, χωρίς να χρειάζεται η διαδικασία του κυτταρικού πολλαπλασιασμού. Τα βλαστοκύτταρα αυτά χρησιμοποιούνται σε ασθενείς για την ανάπλαση ιστών μετά από εγκαύματα, διαβητικά έλκη, έλκη από κατακλίσεις, ακτινοβολίες και τραυματισμούς, κατάγματα, ενώ δοκιμάζονται για τη θεραπεία της οστεοαρθρίτιδας, της κερατίτιδας, του εγκεφαλικού επεισοδίου, του εμφράγματος, του διαβήτη, της σκλήρυνσης κατά πλάκας και του πνευμονικού εμφυσήματος. Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούνται στη θεραπεία του αυτισμού.
Ε. Κρυοσυντήρηση βλαστοκυττάρων που λαμβάνονται από το μυελό των οστών
Ο μυελός των οστών περιέχει βλαστοκύτταρα τα οποία όπως και στο αίμα του ομφαλίου λώρου ανήκουν σε δύο κατηγορίες, τα αιμοποιητικά και τα μεσεγχυματικά. Η λήψη βλαστοκυττάρων από το μυελό των οστών είναι μια επώδυνη διαδικασία που απαιτεί γενική αναισθησία..
Τα βλαστοκύτταρα που λαμβάνονται από το μυελό των οστών υστερούν έναντι των βλαστοκυττάρων του ομφαλοπλακουντιακού αίματος γιατί ελαττώνονται σε ποσότητα και χάνουν την αναπλαστική τους ικανότητα με την πάροδο της ηλικίας. Πολλές φορές τη στιγμή που γίνεται η διάγνωση της νόσου έχει ήδη προσβληθεί ο μυελός και για το λόγο αυτόν δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Στις περιπτώσεις αυτές αναζητείται αλλογενές (ξένο) ιστοσυμβατό μόσχευμα. Δυστυχώς λόγω της μεγάλης ποικιλότητας των τύπων ιστοσυμβατότητας πολλές φορές αυτό δεν είναι δυνατόν να βρεθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά ακόμη και εάν βρεθεί η χορήγησή του συνοδεύεται από επιπλοκές απόρριψης. Το ξένο μόσχευμα μπορεί τελικά να μην ταιριάζει με τον οργανισμό του ασθενούς ακόμη και εάν στο εργαστήριο έχει βρεθεί απόλυτα ιστοσυμβατό. Στις περιπτώσεις αυτές, το μόσχευμα που είναι και ο φορέας του ανοσοποιητικού συστήματος του δότη, επιτίθεται κατά του οργανισμού του ασθενούς με αποτέλεσμα τη θανατηφόρο νόσο του μοσχεύματος κατά του ξενιστή. Για το λόγο αυτό τα αλλογενή μοσχεύματα δεν χρησιμοποιούνται στις θεραπείες της αναγεννητικής ιατρικής, αλλά μόνο σε απελπιστικές περιπτώσεις αιματολογικών νοσημάτων. Στις περιπτώσεις αυτές προτιμώνται τα μοσχεύματα που προέρχονται μέσα από την οικογένεια, επειδή αυτά παρουσιάζουν σπανιότερα και σε ηπιότερη μορφή τη νόσο του μοσχεύματος κατά του ξενιστή.

Πού ενδείκνυται η χρήση τους

Σήμερα τα βλαστικά κύτταρα χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία πολλών ασθενειών, ενδεικτικά αναφέρονται οι παρακάτω:

Αιματολογικές ασθένειες: Η χρήση τους αφορά εκτός από το ίδιο το παιδί, τους γονείς και τα αδέλφια, εφ όσον ελεγχθεί η ιστοσυμβατότητα. Οι εφαρμογές αφορούν τις κακοήθεις ασθένειες του αίματος (λευχαιμίες, λεμφώματα, πολλαπλό μυέλωμα), όπου πρώτα ο αιμοποιητικός ιστός του ασθενούς καταστρέφεται μαζί με τα καρκινικά κύτταρα με χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία και στη συνέχεια χορηγούνται τα βλαστοκύτταρα. Ειδικότερα για τις ανωτέρω περιπτώσεις η μεταμόσχευσή χρησιμεύει για την αποκατάσταση της αιμοποίησης, δηλαδή της δυνατότητας του οργανισμού να παράγει αίμα, η οποία καταστρέφεται λόγω προηγηθείσας ισχυρής χημειοθεραπείας. Η μέθοδος αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε άλλες μορφές καρκίνου, όπως και σε περιπτώσεις απλαστικής αναιμίας.

Κληρονομικές ασθένειες: Το αίμα του ομφάλιου λώρου μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συμβατούς λήπτες για τη θεραπεία κληρονομικών νόσων του αίματος (μεσογειακή αναιμία,) ή του ανοσοποιητικού συστήματος (συγγενής ακοκκιοκυτταραιμία) καθώς και ασθενειών του μεταβολισμού ή στο ίδιο το παιδί μετά από γονιδιακή θεραπεία του μοσχεύματος.

Αυτοάνοσα νοσήματα: Για τις αυτοάνοσες παθήσεις χρησιμοποιούνται βλαστοκύτταρα του ίδιου του ασθενούς. Σε κλινικές μελέτες τα αυτόλογα βλαστοκύτταρα χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της σκλήρυνσης κατά πλάκας, της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, της ελκώδους κολίτιδας, της νόσου
του Crohn και του νεανικού σακχαρώδη διαβήτη.
Αναγεννητική ιατρική: Στις περιπτώσεις αυτές τα βλαστοκύτταρα χρησιμοποιούνται σε κλινικές μελέτες για την ανάπλαση του καρδιακού μυϊκού ιστού στην περίπτωση του εμφράγματος, του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού στη περίπτωση εγκεφαλικών επεισοδίων και διατομών αντίστοιχα. Με επιτυχία επίσης χρησιμοποιούνται στη θεραπεία του αυτισμό, η οποία πρόσφατα εγκρίθηκε από τον FDA των ΗΠΑ.

 

Γιατί πρέπει να φυλάσσονται

Το αίμα του ομφάλιου λώρου περιέχει υγιή και νεαρά βλαστοκύτταρα, εύκολα και ανώδυνα συλλεγόμενα και με δεδομένο οτι κάθε άνθρωπος έχει μόνο μία φορά στη ζωή του τη δυνατότητα συλλογής τους (τη στιγμή που γεννιέται), οφείλει ο καθένας να αναρωτηθεί εάν πρέπει να χάσει τη μοναδική αυτή ευκαιρία.
Τα βλαστοκύτταρα μπορούν να φυλαχθούν σε θερμοκρασία υγρού αζώτου για χρονικό διάστημα που ξεπερνάει κατά πολύ την ανθρώπινη ζωή. Έχει υπολογισθεί ότι μετά από 2.000 χρόνια κρυοσυντήρησης τα βλαστοκύτταρα θα έχουν χάσει τις βιολογικές τους ιδιότητες.

Πιθανότητες χρήσης τους από το παιδί ή την οικογένεια

H πιθανότητα σήμερα κάποιος να χρησιμοποιήσει τα δικά του βλαστοκύτταρα καθ όλη τη διάρκεια της ζωής του είναι 1:200 [Nietfeld et al 2008, Biol Blood Marrow Transl 14(3), 316-322].

Το 1997, η αναλογία αυτή μόνο για ασθένειες του αιμοποιητικού και για ηλικία κάτω των 20 ετών ήταν 74:200.000.

Η χρήση των βλαστικών κυττάρων στη θεραπεία κακοήθων και αυτοάνοσων νοσημάτων και οι πρόσφατες δημοσιεύσεις σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά, οι οποίες αναφέρονται σε χρήσεις Αναγεννητικής Ιατρικής αυξάνουν σημαντικά την χρησιμότητα και τη σπουδαιότητα της φύλαξης των βλαστικών κυττάρων. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2007 στο περιοδικό Exp Opin Biological Therapy 7 από τον Ηarris και συν, υπολογίζεται ότι ένας στους τρεις ανθρώπους στις ΗΠΑ, ηλικίας άνω των 65 ετών, 128 εκατομμύρια χρονίως πάσχοντα άτομα, μπορούν να ωφεληθούν από τις εφαρμογές της αναγεννητικής ιατρικής για τη θεραπεία καρδιαγγειακών, οφθαλμολογικών, ορθοπεδικών νευρολογικών και ενδοκρινολογικών νοσημάτων [Harris et a; 2007, Exper Opin Biol Biological Therapy 7 (9), 1311].

 

Κ. ΚΟΥΖΗ – ΚΟΛΙΑΚΟΥ

ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ – ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑΣ Α.Π.Θ.

ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ Biohellenika.Α.Ε

Face Book : Κοκκώνα Κουζή